Poniedziałek, 21 sierpnia 2017, data aktualizacji serwisu: 25.10.2012
Gra miejska

Architektura przedwojennej Warszawy

Strona znajduje się w archiwum.

Architektura i budownictwo przedwojennej Warszawy

Przed I wojną światową, a więc pod rządami rosyjskimi, Warszawa była centrum polskiego życia intelektualnego i kulturalnego, a w latach rewolucji 1905–1907 w Królestwie Polskim – także politycznego. Jednak miasto dosłownie dusiło się na zbyt małym obszarze. Jego naturalny rozwój ograniczał zakaz trwałej zabudowy poza systemem fortów, które tworzyły tzw. carską Twierdzę Warszawa*. Jednocześnie, w związku z boomem gospodarczym, przybywało mieszkańców miasta. W 1880 r. było ich 310 tys., a w 1914 r. na tym samym obszarze musiało się zmieścić aż 884 tys. ludzi. Potrzebowali oni domów i mieszkań, brakowało jednak miejsca pod ich budowę. Efekty to z jednej strony – wysokie ceny placów, spekulacja ziemią i drożyzna mieszkaniowa, z drugiej – niewyobrażalna ciasnota i złe warunki higieniczne. Tak więc miasto było zabudowywane gęsto i wysoko. Z tego czasu pochodzą duże czynszowe kamienice z podwórzem-studnią w środku (np. kamienica przy ulicy Noakowskiego 12).

Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero w czasie I wojny światowej. W 1915 r. Rosjanie wycofali się z Warszawy, rok później – na mocy zarządzenia niemieckich władz okupacyjnych – do  miasta włączono przedmieścia (m.in. Wolę, Powązki, Bielany, Targówek, Grochów, Gocław, Saską Kępę, Czerniaków, Mokotów i Ochotę). Obszar Warszawy wzrósł wtedy przeszło trzykrotnie: z 3,3 tys. ha do 11,5 tys. ha. (Później zmniejszono Cytadelę, a forty częściowo zburzono). Ponadto w 1918 r. Warszawa, przedtem jedno z wielu gubernialnych miast Cesarstwa Rosyjskiego, stała się stolicą Polski. Miasto dalej szybko się rozwijało, w 1925 r. warszawiaków było przeszło milion, a w 1939 r. – już prawie 1300 tys., w tym przeszło 375 tys. Żydów.
 
Przyłączenie do miasta nowych terenów i jego stołeczność – to dwa główne powody dużego ruchu budowlanego w Warszawie w latach 1918–1939. Rozwinęły się spółdzielnie, które na włączonych niedawno do miasta terenach budowały osiedla mieszkaniowe. Właśnie wówczas rozpowszechnił się nowy typ osiedli: luźna, niska zabudowa blokowa z terenami zielonymi między domami. Powstawały szkoły, gmachy potrzebnych młodemu państwu urzędów, a także budynki innych instytucji i firm, akademiki oraz kościoły. Architektura zazwyczaj przejawia jakiś program ideowy, stąd po odzyskaniu niepodległości w stołecznym budownictwie – zarówno w formach gmachów publicznych, jak i domów mieszkalnych – widać było sentyment do dawnej wielkiej Rzeczpospolitej, czyli nawrót do polskiego klasycyzmu, a nawet renesansu. Później, w latach trzydziestych, coraz szerzej przyjęły się rozwiązania modernistyczne i styl awangardowy.
 
W czasie wojny wiele warszawskich budynków z lat 1918–1939 zostało zniszczonych, sporo wyremontowano bądź odbudowano, innych – jak np. Dworca Głównego w Al. Jerozolimskich czy licznych śródmiejskich kamienic nie odbudowano nigdy.
 
 
* Twierdza Warszawa to powstały w latach 1883–1890 system fortów wokół Warszawy. Miasto opasały dwa łańcuchy (zewnętrzny i wewnętrzny) fortów i dużych punktów oporu – łącznie 29 obiektów. (Stosunkowo dobrze zachował się Fort Bema, od 1999 r. zarządzany przez władze dzielnicy Bemowo). Centrum twierdzy Warszawa była zbudowana w latach trzydziestych XIX w. Cytadela. Twierdza Warszawa – razem z twierdzami Zegrze i Modlin (wtedy Nowogieorgijewsk) – wchodziła w skład Warszawskiego Rejonu Umocnionego. Ten miał stanowić podstawę działań rosyjskich przeciw Niemcom i Austro-Węgrom na wypadek wojny. W efekcie zmiany rosyjskich planów wojennych przed I wojną światową Warszawski Rejon Umocniony nie odegrał prawie żadnej roli w kampanii 1915 r., kiedy te trzy twierdze poddano Niemcom po symbolicznym oporze.
 
 

Michał Kurkiewicz BEP IPN

 

Przykłady stołecznych budowli z tego czasu. fot. Michał Kurkiewicz (widok dzisiejszy – lipiec 2009 r.):


Powrót
Drukuj
Generuj plik PDF
Poleć stronę znajomemu
Adres do korespondencji
Instytut Pamięci Narodowej , ul. Towarowa 28, 00-839 Warszawa
©2004-2017 Instytut Pamięci Narodowej . Wszelkie prawa zastrzeżone.